By Mira K
Στην Κούβα του 2026 το σκοτάδι δεν είναι μεταφορά. Είναι πραγματικό. Τα φώτα σβήνουν και μπορούν να παραμείνουν σβηστά για ώρες. Κάποιες φορές πολύ περισσότερο. Όταν το ηλεκτρικό επιστρέφει, οι οικογένειες βιάζονται να μαγειρέψουν, να φορτίσουν τα κινητά τους, να λειτουργήσουν τις αντλίες νερού και να προλάβουν όσα μπορούν πριν το δίκτυο καταρρεύσει ξανά. Ταυτόχρονα, η έλλειψη καυσίμων δυσκολεύει τις μετακινήσεις, βασικά προϊόντα γίνονται δυσεύρετα, τα φάρμακα αποτελούν καθημερινό πρόβλημα και ο τουρισμός —μία από τις σημαντικότερες πηγές συναλλάγματος του νησιού— δεν μπορεί να λειτουργήσει όπως παλαιότερα. Και μέσα σε αυτή την Κούβα συμπληρώνονται εκατό χρόνια από τη γέννηση του ανθρώπου που περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον ταυτίστηκε μαζί της. Του Φιντέλ Κάστρο. Το ερώτημα πλέον δεν είναι μόνο τι απέμεινε από τον μύθο του Κομαντάντε. Είναι τι απέμεινε από την Κούβα που δημιούργησε.
Η επανάσταση που γέρασε
Για περισσότερες από έξι δεκαετίες, η Κούβα κατάφερε κάτι που ελάχιστοι θεωρούσαν δυνατό. Επέζησε.
Επέζησε από την αμερικανική απομόνωση, από τον Κόλπο των Χοίρων, από την Κρίση των Πυραύλων, από αλλεπάλληλες οικονομικές κρίσεις και τελικά από την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, που στέρησε από την Αβάνα τον σημαντικότερο οικονομικό και γεωπολιτικό της προστάτη. Όμως η σημερινή κρίση είναι διαφορετική. Δεν αφορά μόνο μια δύσκολη οικονομική περίοδο. Αγγίζει πλέον τα θεμέλια του μοντέλου πάνω στο οποίο οικοδομήθηκε η χώρα μετά το 1959. Η κυβέρνηση του Μιγκέλ Ντίας-Κανέλ αναγκάζεται να παραχωρεί ολοένα μεγαλύτερο χώρο στην ιδιωτική οικονομία, επιτρέποντας δραστηριότητες που για δεκαετίες θα θεωρούνταν σχεδόν ασύμβατες με την ιδεολογία της κουβανικής επανάστασης. Η ειρωνεία της Ιστορίας είναι εντυπωσιακή. Η επανάσταση που γεννήθηκε για να περιορίσει δραστικά την ιδιωτική οικονομική ισχύ αναζητεί σήμερα σε αυτήν ένα μέρος της σωτηρίας της.
Η μαζική έξοδος
Αλλά η σοβαρότερη απώλεια της Κούβας δεν μετριέται μόνο σε χρήματα. Μετριέται σε ανθρώπους. Ένα μεγάλο μέρος των Κουβανών δεν περιμένει πλέον να αλλάξει η χώρα. Αναζητεί τρόπο να φύγει. Και όταν μια κοινωνία αρχίζει να χάνει μαζικά τους νέους, τους εργαζόμενους και τους ανθρώπους που θα μπορούσαν να αποτελέσουν την επόμενη παραγωγική γενιά της, η οικονομική κρίση μετατρέπεται σε υπαρξιακή. Η παλιά υπόσχεση της επανάστασης ήταν ότι η Κούβα θα δημιουργούσε έναν διαφορετικό κόσμο. Η αγωνία της σημερινής γενιάς είναι πολύ απλούστερη: να μπορέσει να δημιουργήσει μια διαφορετική ζωή.
Ο Φιντέλ Κάστρο γεννήθηκε στις 13 Αυγούστου 1926 στο Μπιράν της ανατολικής Κούβας. Και σε αντίθεση με την εικόνα που δημιουργήθηκε αργότερα γύρω από τον επαναστάτη ηγέτη, δεν προερχόταν από τις εξαθλιωμένες τάξεις του νησιού. Ήταν γιος εύπορου γαιοκτήμονα, φοίτησε σε σχολεία Ιησουιτών και σπούδασε Νομικά στην Αβάνα. Ο νεαρός Φιντέλ αγαπούσε το μπέιζμπολ, τα αυτοκίνητα και στοιχεία της ίδιας της αμερικανικής κουλτούρας που αργότερα θα βρισκόταν στο επίκεντρο της πολιτικής αντιπαράθεσής του. Η μεταμόρφωσή του σε επαναστάτη δεν ήταν στιγμιαία. Το Πανεπιστήμιο της Αβάνας, ένας κόσμος πολιτικής βίας, ακτιβισμού και έντονου ριζοσπαστισμού, έπαιξε καθοριστικό ρόλο. Και στις 26 Ιουλίου 1953 ήρθε η στιγμή που άλλαξε τη ζωή του.
Η ήττα που έγινε θρύλος
Η επίθεση στους στρατώνες Μονκάδα απέτυχε. Πολλοί από τους συντρόφους του σκοτώθηκαν. Ο Κάστρο συνελήφθη. Κανονικά, εκεί θα μπορούσε να έχει τελειώσει η ιστορία του. Συνέβη το αντίθετο. Η δίκη τού έδωσε το βήμα για να μετατρέψει μια στρατιωτική ήττα σε πολιτικό μύθο. Η απολογία του πέρασε στην Ιστορία με τη φράση: «Η Ιστορία θα με αθωώσει». Μετά την αμνηστία του το 1955 κατέφυγε στο Μεξικό. Εκεί γνώρισε έναν νεαρό Αργεντινό γιατρό. Τον Ερνέστο «Τσε» Γκεβάρα. Τον Δεκέμβριο του 1956, 82 άνδρες επιβιβάστηκαν στο θρυλικό Granma με προορισμό την Κούβα. Η απόβαση ήταν καταστροφική. Οι περισσότεροι σκοτώθηκαν ή συνελήφθησαν. Οι επιζώντες κατέφυγαν στη Σιέρα Μαέστρα. Και μέσα από μια ακόμη σχεδόν ολοκληρωτική ήττα γεννήθηκε ένας από τους μεγαλύτερους πολιτικούς μύθους του 20ού αιώνα. Οι barbudos. Οι γενειοφόροι αντάρτες. Την 1η Ιανουαρίου 1959 ο Φουλχένσιο Μπατίστα εγκατέλειψε την Κούβα. Ο Κάστρο ήταν μόλις 32 ετών. Λίγες ημέρες αργότερα έμπαινε θριαμβευτής στην Αβάνα. Η εικόνα ήταν σχεδόν φτιαγμένη για την τηλεοπτική εποχή που μόλις γεννιόταν: νέος, γενειοφόρος, με στρατιωτική στολή, χαρισματικός, ακούραστος και ικανός να μιλά επί ώρες μπροστά σε τεράστια πλήθη. Ο Φιντέλ δεν έγινε απλώς ηγέτης της Κούβας. Έγινε η προσωποποίηση της επανάστασης.
Οι γυναίκες, τα πούρα και η κατασκευή ενός μύθου
Γύρω από τον Κάστρο δημιουργήθηκε σταδιακά μια ολόκληρη μυθολογία. Το πούρο. Η γενειάδα. Η χακί στολή. Οι ατελείωτες ομιλίες. Οι γυναίκες. Η προσωπική του ζωή εξακολουθεί μέχρι σήμερα να βρίσκεται ανάμεσα στην πραγματικότητα και στον θρύλο. Υπήρξε η Μίρτα Ντίας-Μπαλάρτ, η πρώτη του σύζυγος. Η Νάτι Ρεβουέλτα, με την οποία απέκτησε την Αλίνα Φερνάντες. Και φυσικά η Σέλια Σάντσες, μία από τις σημαντικότερες γυναίκες της κουβανικής επανάστασης και από τους ανθρώπους που βρίσκονταν πιο κοντά του. Υπήρξε ακόμη η απίστευτη ιστορία της Μαρτίτα Λόρεντς, η οποία συνδέθηκε ερωτικά μαζί του και αργότερα ισχυρίστηκε ότι συμμετείχε σε σχέδιο δολοφονίας του. Αλήθεια και μύθος μπλέχτηκαν τόσο πολύ γύρω από τον Κάστρο ώστε τελικά έγιναν σχεδόν αδύνατο να διαχωριστούν.
Και αυτό αποτελούσε μέρος της δύναμής του. Ο Κάστρο δεν έμοιαζε με τον κλασικό γκρίζο ηγέτη του ανατολικού μπλοκ. Ήταν πολιτικός, επαναστάτης και ταυτόχρονα παγκόσμιο pop icon.
Ο άνθρωπος που τα έβαλε με την Αμερική
Τον Απρίλιο του 1961 ήρθε ο Κόλπος των Χοίρων. Η απόβαση Κουβανών εξόριστων, με την υποστήριξη της CIA, κατέληξε σε αποτυχία. Για τον Κάστρο ήταν το μεγαλύτερο δώρο που θα μπορούσαν να του κάνουν οι αντίπαλοί του. Ο Δαβίδ είχε νικήσει τον Γολιάθ. Μόλις 90 μίλια από τις ακτές της Φλόριντα. Έναν χρόνο αργότερα, όμως, η Κούβα βρέθηκε στο κέντρο της πιο επικίνδυνης στιγμής του Ψυχρού Πολέμου.
Η Κρίση των Πυραύλων του 1962 έφερε ΗΠΑ και Σοβιετική Ένωση στα πρόθυρα πυρηνικού πολέμου. Για δεκατρείς ημέρες ολόκληρος ο πλανήτης κοιτούσε ένα μικρό νησί της Καραϊβικής. Από εκεί και πέρα ο Φιντέλ Κάστρο δεν ήταν απλώς ο ηγέτης της Κούβας. Ήταν ένας από τους πρωταγωνιστές της παγκόσμιας Ιστορίας.
Το άλλο πρόσωπο της επανάστασης
Η Ιστορία της Κούβας, όμως, δεν χωράει εύκολα ούτε στην αγιογραφία ούτε στην απόλυτη καταδίκη. Η επανάσταση δημιούργησε μια τεράστια εκστρατεία αλφαβητισμού, έκανε την εκπαίδευση βασικό κοινωνικό δικαίωμα και οικοδόμησε ένα δημόσιο σύστημα υγείας που απέκτησε διεθνή αναγνώριση. Μια φτωχή χώρα δημιούργησε αξιοσημείωτη ιατρική και επιστημονική παράδοση. Υπήρχε όμως και η άλλη Κούβα. Το μονοκομματικό κράτος. Η καταστολή της οργανωμένης αντιπολίτευσης. Οι πολιτικοί κρατούμενοι. Η απουσία ανεξάρτητης δημοσιογραφίας. Οι διώξεις ανθρώπων που θεωρήθηκαν ασύμβατοι με τα πρότυπα της νέας επαναστατικής κοινωνίας. Αυτό υπήρξε ίσως το μεγαλύτερο παράδοξο της κουβανικής επανάστασης:
έδωσε σε εκατομμύρια ανθρώπους πρόσβαση στην παιδεία και στην υγεία, αλλά δεν τους έδωσε αντίστοιχη ελευθερία να αμφισβητήσουν εκείνους που κυβερνούσαν. Και όμως άντεξε. Ο Κάστρο είδε Αμερικανούς προέδρους να έρχονται και να φεύγουν.
Κένεντι.
Τζόνσον.
Νίξον.
Φορντ.
Κάρτερ.
Ρίγκαν.
Μπους.
Κλίντον.
Η Σοβιετική Ένωση κατέρρευσε. Ο Ψυχρός Πόλεμος τελείωσε. Ο ίδιος παρέμενε εκεί. Η δεκαετία του 1990 έφερε την περίφημη «Ειδική Περίοδο». Η σοβιετική οικονομική βοήθεια εξαφανίστηκε, τα καύσιμα έγιναν δυσεύρετα, οι μετακινήσεις περιορίστηκαν και τα ποδήλατα επέστρεψαν μαζικά στους δρόμους. Για ακόμη μία φορά, η Κούβα επέζησε. Αλλά το τίμημα ήταν τεράστιο.
Ο Ομπάμα άνοιξε την πόρτα
Το 2006 η υγεία του Φιντέλ τον ανάγκασε να παραδώσει τις αρμοδιότητές του στον Ραούλ Κάστρο και το 2008 αποχώρησε επισήμως από την προεδρία. Και τότε συνέβη κάτι που για δεκαετίες έμοιαζε αδιανόητο. Η Ουάσινγκτον και η Αβάνα άρχισαν να μιλούν ξανά. Το 2014 οι δύο χώρες ανακοίνωσαν την αποκατάσταση των διπλωματικών σχέσεων και τον Μάρτιο του 2016 ο Μπαράκ Ομπάμα επισκέφθηκε την Κούβα. Ο Ψυχρός Πόλεμος έμοιαζε, επιτέλους, να τελειώνει και στην Καραϊβική. Ο Φιντέλ πέθανε λίγους μήνες αργότερα, στις 25 Νοεμβρίου 2016. Ήταν 90 ετών.
Ο Τραμπ και η επιστροφή της πίεσης
Δέκα χρόνια αργότερα, η εικόνα είναι εντελώς διαφορετική. Η δεύτερη κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ έχει εντείνει την πίεση προς την Αβάνα, την ώρα που η κουβανική οικονομία βρίσκεται ήδη αντιμέτωπη με βαθιά διαρθρωτικά προβλήματα. Και εδώ βρίσκεται ίσως το μεγαλύτερο ιστορικό παράδοξο. Η χώρα που οικοδόμησε την πολιτική της ταυτότητα πάνω στην αντιπαράθεση με τον αμερικανικό καπιταλισμό αναγκάζεται σήμερα να αναζητεί ανάσες σε έναν ιδιωτικό τομέα που αναπτύσσεται στο εσωτερικό της.
Η μάχη δεν διεξάγεται πλέον στα βουνά της Σιέρα Μαέστρα. Διεξάγεται στα πρατήρια καυσίμων, στα φαρμακεία, στα άδεια ράφια, στις γεννήτριες και στα σπίτια που περιμένουν να επιστρέψει το ηλεκτρικό.
Αν επέστρεφε σήμερα ο Φιντέλ
Αν ο Φιντέλ Κάστρο μπορούσε να περπατήσει σήμερα στους δρόμους της Αβάνας, ίσως να δυσκολευόταν να αναγνωρίσει τη χώρα που κυβέρνησε επί δεκαετίες. Θα αναγνώριζε τα παλιά Chevrolet. Θα έβλεπε ακόμη τις τεράστιες εικόνες του Τσε. Θα συναντούσε τα συνθήματα της επανάστασης στους τοίχους.
Θα άκουγε ακόμη το «Patria o Muerte». Αλλά πίσω από αυτά θα έβλεπε μια διαφορετική κοινωνία. Μια κοινωνία κουρασμένη. Μια γενιά που δεν έζησε τη Σιέρα Μαέστρα, δεν θυμάται τον Κόλπο των Χοίρων και δεν αισθάνεται ότι οφείλει να αποδείξει τίποτε στην Ιστορία.
Θέλει ηλεκτρικό.
Θέλει τρόφιμα.
Θέλει φάρμακα.
Θέλει μια δουλειά που να της επιτρέπει να ζήσει.
Και πολλοί θέλουν απλώς ένα εισιτήριο για να φύγουν.
Εκατό χρόνια μετά τη γέννηση του Φιντέλ Κάστρο, λοιπόν, το μεγάλο ερώτημα δεν είναι εάν η Ιστορία τον αθώωσε. Αυτό θα συνεχίσουν να το συζητούν ιστορικοί, πολιτικοί, θαυμαστές και εχθροί του για πολλές ακόμη δεκαετίες. Το πραγματικό ερώτημα είναι άλλο:
Μπορεί η Κούβα να επιβιώσει από τον κόσμο που άφησε πίσω του;
Γιατί το 1959 υπήρχε μια νεαρή επανάσταση που πίστευε ότι μπορούσε να αλλάξει τον κόσμο. Το 2026 υπάρχει ένα κουρασμένο νησί που προσπαθεί να κρατήσει τα φώτα αναμμένα. Και ίσως αυτή να είναι η πιο σκληρή ετυμηγορία της Ιστορίας.
